Artan tatil maliyetleri yalnızca aile bütçelerini değil, çocukların yazı deneyimleme biçimini de değiştiriyor. Yaz okulları artık bir tercih değil, ekonomik koşulların yönlendirdiği yeni bir “zorunlu düzen” haline geliyor. Hüner; en iyi bulmanın ötesine geçiyor, yaz okulları açısında “en iyi olanı sunma” yarışına dönüşüyor.
Hakan Türkkuşu
Benim küçük bir çocuk olduğum yıllarda yaz ayları, neredeyse keyfe göre vakit geçirme anlayışının egemen olduğu bir boşluktu. Günlerin planlanmadığı, saatlerin gevşek tutulduğu, eve babadan sonra girilebildiği, başka mahallelere keşfe gidildiği, bisikletlere binildiği, saatlerce ortada kaybolmanın “normal” kabul edildiği, çocukların kendi ritimlerini kurduğu bir dönemdi... Yaz ayları sıkılmanın bile bir deneyim sayıldığı, sayısız sokak oyunun ortaya çıktığı, sokakta geçirilen uzun saatlerin “boşa zaman” değil, yaratıcılığı besleyen oyunların tasarlandığı ve çocukluğun doğal parçası olduğu bir mevsim kabul edilirdi.
Bu anlayışın benimsendiği zamanlar geride kaldı, yaza bakış neredeyse her kuşakta değişti. Ebeveynler bir dönem, imkanlar ölçüsünde, büyükanne-büyükbaba-yazlık çözümüne yöneldiler. Bu ilk anda kulağa hoş gelen ancak çatışmaları da barındıran bu tabloda önce süreler kısaldı, devamını çocuklara olanaklar sunan tatil köyleri devreye girdi. Ancak burada da giderek artan maliyetler bu seçeneği de zayıflattı. Geriye de son yıllarda özellikle küçük çocuğu olan aileler arasında daha sık duyulan cümle şu kaldı: “Bu yazı nasıl organize edeceğiz?”
Bu soru bile başlı başına dönüşüm işareti!
Soru bu hale gelince, paradigma değişiminin de sancıları ortaya çıkmaya başladı. Aileler “en iyi olan” peşinde koşup bütçelerine uygun olanı ararken çocuklar da “çocuksu avareliğe” hızla veda etmek zorunda kaldı!
Çünkü burada sihirli sözcük “organize etmek” olunca, zaman boşluğu bir anda “öcü” haline geliverdi. Boş zamanların nasıl yönetileceği meselesi öne çıktı. Kaba hesapla 2-3 aya yayılan okul tatili döneminin çalışan anne ve babalar için başkaca tıkanıklıkları barındırması bir yana artan maliyetlerin değil kredi çekmek, banka soymayı (!) gerektirecek boyutlara ulaşması da işin cabası oldu. Bugünün çocukları için yaz ayları ve tatil dönemi bütünüyle doğasını yitirdi, dinlenmenin yerini de bütünüyle programlı bir dönem aldı.
Bu değişimi yalnızca bireysel tercihlerin sonucu olarak görmek kolay olurdu. Oysa tablo bundan çok daha karmaşık. Ekonomik koşullar, kent yaşamının maliyeti, tatil beldelerindeki fiyat artışları ve ulaşım giderleri birleştiğinde, birçok aile için yaz tatili eğlenceli bir deneyim olmaktan çıkar, hesaplanması gereken bir denkleme dönüşür halde geldi. Artık mesele “gidip gitmemek” değil, “nasıl ve hangi ölçüde mümkün olduğu” sorunsalını çözme eşiğine gelip dayandı.
Yaz okulları her geçen yıl daha da revaçta...
Eğitim açısından bakıldığında bu kurumlar elbette önemli bir işleve sahip: çocukların öğrenmeye devam ettiği, sosyalleştiği ve belirli beceriler kazandığı alanlar. Ancak son yıllarda giderek daha belirgin hale gelen ikinci bir işlevleri öne çıkmaya başladı; boşluk doldurmak...
Boşluğu doldurmak, kulağa masum bir ifade gibi gelebilir. Ancak burada boşluk, sadece fiziksel bir zaman dilimi değildir; aynı zamanda zihinsel bir alanı da ifade ediyor. Çocuğun kendi başına kaldığı, yönlendirilmediği, üretmediği ama deneyimlediği zaman. Bu alan ne yazık ki giderek daralıyor.
Günümüz toplumda çocukluğun giderek yetişkin zamanına benzediğini savunan Neil Postman, dijital teknolojileri ile yeniden ve yeniden yapılanan toplumları, değişen eğitim anlayışları ve büyük ölçüde yitip giden kültür üzerindeki etkilerini eleştirel bir yaklaşımla inceleyen bir akademisyen. New York Üniversitesi’nde görev yaptığı dönemde Türkçe’ye de çevrilen Televizyon: Öldüren Eğlence (Amusing Ourselves to Death), Çocukluğun Yok Oluşu (The Disappearance of Childhood), Teknopoli: Teknolojinin Kültüre Teslimiyeti (Technopoly: The Surrender of Culture to Technology) ve Eğlence Merkezli Eğitim (Teaching as a Subversive Activity) kitapları ile tanınıyor. Postman, çalışmalarında tam da bu dönüşüme ve değişime işaret ediyor. Çocukluğun kendi ritmi olan bir dönem olmaktan çıkarılıp giderek daha sofistike bir biçimde planlanmış, yapılandırılmış ve verimlilik mantığıyla düzenlenmiş bir zaman dilimine dönüştürülmesini eleştiriyor. Unutulmaması gereken de postman’ın bu çalışmaları yaptığı yıllarda “dijital” dünya tv ile sınırlıydı ve Yapay Zekâ’nın daha adı bile yoktu!
Eksik kalan yok gibi (!) gözükse de...
Bugün yaz okullarının yaygınlaşması, bu geniş dönüşümün yalnızca bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Yaz okulları, mevcut öğrencilerin bir kısmının devam ettiği eğitim kurumlarında dışarı açık olarak da düzenleniyor. Haftalık kurslar, aylık programlar ve atölyeler şeklinde çeşitli seçenekler sunulur. Fiyatlar da haftalık bin TL’den başlıyor bir aylığı ise asgari ücret eşiğine kadar dayanıyor. Mali profili, çevrede genel kabul gören “marka okullar” belirliyor., diğerleri de buna göre hizalanıyor.
Genel olarak spor odaklı yaz okulları ile sanat odaklı çalışmalar öne çıkıyor. Spor denilince basketbol, yüzme gibi branşlar revaçta. Sanat kulvarında ise enstrüman çalmayı öğrenme liste başı. Resim, tiyatro, seramik boyama, drama bunları izliyor. Satranç da bale ve dans kadar olmasa da ilgi görüyor.
Okul öncesi (2-6) yaş grupları kadar daha ileri yaş dönemlerine yönelik eğitim kurumları, çeşitli portallarda listeleniyor. Yaz okullarının programları, kapsamı ve fiyatları da çoğunluğu “.k12” uzantılı web sitelerinde “.com” uzantılıların yanında ilan ediliyor.
Çocuklarda beyin-beden koordinasyonu ve dikkat eksikliği!
Eğitim çalışmalarında günün değişen ve artan gereksinimlerine karşılamada bir adım ileride olmak, rekabet ortamında farkındalık yaratmak ve çocukların yüksek menfaatini korumaya yönelik eğitim kuruluşlarında nöro-pedagojik hareket, ritim ve koordinasyon odaklı programlara ilgi büyük. Bu program; çocukların sinir sistemini regüle eden, beyin lobları arasındaki bağları güçlendiren ve öz-denetim becerisi kazandıran bilimsel tabanlı bütünsel hareketler içeriyor. Gurdjieff Metodu olarak bilinen atölye çalışmaları ile yetişkinler kadar çocuklarda da farkındalığı yüksek, dengeli, dikkatli ve öz-denetim sahibi küçük bireyleri yetişmesini hedefliyor. Anne ve babaların en çok dikkat ettiği; çocuğun yaşına göre gelişim sürecinde pedagojik ve nörolojik denge. Bu sütunların sunduğu faydaların iyi analiz edilmesi. Daha sağlıklı bir değerlendirme için;
- Çift Yarımküre Senkronizasyonu (Asimetrik Koordinasyon)
- Kinestetik Alan Farkındalığı (Propriyosepsiyon)
- Kolektif Uyum ve Sosyal-Duygusal Zekâ
- Dürtü Kontrolü ve Öz-Regülasyon (Nörolojik Frenleme)
önem kazanıyor. Atölye çalışmalarında kullanılan tüm besteler, bu hareket serileri için özel olarak notalara dökülen akustik piyano ve doğal perküsyon altyapıları ile dikkat çekiyor. Çocukların sinir sistemini sakinleştiren, stres hormonlarını azaltan ve beynin öğrenmeye en açık olduğu alfa dalgalarını uyaran bir temel üzerinde gerçekleştiriliyor. Müziklerdeki senkoplu (beklenmedik) ritimler, ani ölçü değişimleri ve vuruş farklılıkları, çocukların işitsel dikkatini sürekli canlı tutmaya yönelik bir Matematiksel Kulak Eğitimi de barındırıyor. Bu sayede çocukların ritmin içindeki matematiği bedenleri ile çözmeleri hedefleniyor. Bir dönem ailesi ile İstanbul’da yaşayan Gurdjieff’in çalışmalarına konu olan müziklerin tamamı coğrafyamıza özgün. Bunlar, günümüz popüler parçalarında yaygın olarak rastlanan türden çocukların enerjisini kontrolsüzce yukarı sıçratan ve sınıfı yönetilmez hale getiren türden değiller. Hatta tam tersine, çocukları derin bir konsantrasyona davet eden, estetik ve odaklanmayı kolaylaştıran bir ritim yapısına sahip olmaları sayesinde daha ileri yaşlarında sanat ve felsefe alanlarına yatkınlık konularında avantaj sunmaktadır.
En doğrusu “doğru oturup doğru konuşmak”...
Psikologların da altını çizdiği gibi çocuk gelişimine ilizkin değerlendirmelerde sıkça görülen ölçülü gerçekçilik belirleyicidir. Sosyal olgular çoğu zaman bireysel iradenin değil, yapısal koşulların ürünüdür. Yaz okullarının yaygınlaşması da bir “moda” değil, ekonomik ve toplumsal sıkışmanın doğal sonucudur.
Bu durum sadece çocukları değil, ebeveynleri de içine alır. Özellikle kentli orta sınıf aileler için yaz, konu artık bir dinlenme değil, bir koordinasyon problemidir. İşten izin günleri, ekonomik hesaplar, çocuğun güvenliği, gelişimi ve sosyal ihtiyaçları aynı anda düşünülmek zorundadır. Bu nedenle yaz okulları, yalnızca pedagojik bir tercih değil, aynı zamanda pratik bir çözüm olarak öne çıkar.
Burada önemli olan nokta şudur: Bu eğilim çoğu zaman bilinçli bir “seçim” gibi görünse de, aslında daralan seçeneklerin bir sonucudur. Aileler daha iyi olduğu için değil, alternatifler azaldığı için bu yola yönelir.
Ancak bu noktada asıl soru başlar: Bu dönüşüm kaçınılmaz olsa bile, sınırsız mıdır? Çocukların zamanını ne kadar doldurmak gerekir? Ve daha önemlisi, doldurulmuş zaman gerçekten “daha iyi zaman” mıdır?
Modern eğitim anlayışı çoğu zaman zamanı verimlilik üzerinden okur. Çocuğun gününün dolu olması, öğrenme açısından olumlu bir işaret gibi değerlendirilir. Oysa çocukluk yalnızca öğrenme değil; aynı zamanda boşluk, sıkılma, bekleme ve yönsüzlük anlarını da içerir. Bu anlar, görünmez olsa da gelişimin önemli parçalarıdır.
Burada kritik bir gerilim ortaya çıkar: Bir yanda ekonomik gerçekliklerin dayattığı zorunluluklar, diğer yanda çocukluğun doğal ritmi. Bu iki alan her zaman uyumlu değildir. Hatta çoğu zaman çatışır.
Yaz okulları, dikkatli seçilmeleri kaydı ile bu çatışmayı yumuşatan bir ara form gibi görünür. Çocuğu tamamen boş bırakmaz, ama tamamen yapılandırılmış yoğun bir dünyaya da kilitlemez. Öte yandan pratikte bu dengenin her zaman korunamayacağı da bir gerçektir. Program yoğunlaştıkça boşluk daralır; boşluk daraldıkça çocukluk daha “yetişkinleşmiş” bir forma yaklaşır.
AI eğitir gibi çocuk yetiştirmek hata olur!
O yüzden çocukları rahat bırakmak ve yeni kapılar açmak çocukların menfaatinedir...
Bu noktada mesele yalnızca pedagojik değil, aynı zamanda kültüreldir. Bir toplumun çocukluk algısı, onun zamanla ilişkisini de belirler. Eğer zaman sürekli doldurulması gereken bir kaynak olarak görülürse, boşluk kaçınılmaz olarak çocukta hiperaktifliğe kadar uzanan bir dizi sorun haline gelir!
Belki de yeniden düşünülmesi gereken tam da budur: Boşluk gerçekten bir sorun mudur, yoksa bir ihtiyaç mı? Çözüm burada tek bir noktada değil, birkaç düzlemde birlikte düşünülmek zorunda. Elbette yaz okullarının niteliği ve erişilebilirliği artırılabilir. Ailelere de daha esnek modeller sunulabilir. Bu konularda okul yöneticileri ellerinden geleni yapıyorlar. Ancak okullarda hemen hemen hiç kafa yorulmayan en önemli konu, çocukların “boş zaman hakkı” ve bu kavramın yeniden tanımlanması. Bu ciddi bir eksiklik ve çalışılması gereken konular arasında liste başında. Bu hak, yalnızca ekonomik bir mesele değil, aynı zamanda kültürel bir tercihtir.
Çocukların kendi zamanlarını düzenlemesi, oyunlar kurabilmesi, roller belirlemesi yalnızca bireysel gelişim açısından değil, toplumun genel yaratıcı kapasitesi açısından da önemlidir. Sürekli doldurulan bir zaman, kısa vadede düzen sağlar; ancak uzun vadede yaratıcılığı önemli ölçüde yok eder.
Belki de en temel soru şudur: Biz çocuklara daha fazla program mı sunuyoruz, yoksa onların kendi zamanlarını kurabilecekleri alanı mı daraltıyoruz? Daha vahim bir soruyla devam etmek de mümkün; ekonomik koşullar değişmeden, yazın gerçekten “serbest zaman” olarak kalması mümkün mü?
Bilebildiğim kadarı ile bu soruların kesin birer yanıtı yok! Ama aramaya başlamak ve tartışmaya açmak bile önemli bir başlangıç olacaktır. Bazı dönüşümler sessiz-sedasız olur; fark edilmezse de göz açıp kapayıncaya kadar kalıcı hale geliverir. Belki tam da bu yüzden, önümüzdeki yaz ayları için planlar-programlar yaparken konunun derinliklerini de düşünmek gerekir. Bu durum; bir yandan ebeveynlerin yoksunluklarının rövanşını zaman içinde sahip oldukları ile alırken öte yandan her şeyin sunulduğu konfor alanları ile fakirleştirdiğimiz çocuklarımzaa borcumuzu ödemek anlamına da gelebilir.
